وبلاگ
میراثی به شیرینی قند و تلخی چای
آرمانان- راه‌آهن سراسری ایران را معمولاً با پل ورسک، تونل‌های کوهستانی البرز و زاگرس و اتصال دریای خزر به خلیج فارس می‌شناسیم؛ اما این پروژه بزرگ تنها یک دستاورد مهندسی نیست. این مسیر ۱۳۹۴ کیلومتری که در سال ۲۰۲۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد، نخستین شبکه ریلی سراسری ایران بود که شمال و جنوب کشور را به یکدیگر متصل می‌‌کرد. با ایجاد این مسیر، جریان جابه‌جایی انسان، کالا و محصولات غذایی دگرگون شد و بسیاری از مناطق برای نخستین‌بار از طریق شبکه‌ای منظم به بازارهای ملی دسترسی پیدا کردند. ساخت راه‌آهن، از تأمین مالی پروژه تا شکل‌گیری بازارهای محلی و جابه‌جایی محصولات کشاورزی، بر اقتصاد خوراک و فرهنگ غذایی ایران نیز تأثیر گذاشت. این یادداشت به بهانه سالروز ثبت جهانی راه آهن ایران در یونسکو، نگاهی دارد به نقش راه آهن بر سفره ایرانیان.
nnnnتأمین هزینه راه‌آهن از مالیات بر خوراک
nnnn
یکی از ویژگی‌های مهم ساخت راه‌آهن، شیوه تأمین مالی آن بود. دولت وقت برای پرهیز از اتکا به وام‌های خارجی، بخش مهمی از هزینه پروژه را از طریق مالیات بر کالاهای پرمصرفی مانند قند، شکر و چای تأمین کرد. پژوهش‌های تاریخی، از جمله آثار میکیا کویاگی، نشان می‌دهد این سیاست اگرچه استقلال مالی پروژه را تقویت کرد، اما فشار اقتصادی قابل توجهی بر خانوارهای ایرانی وارد آورد؛ زیرا مالیات مستقیماً بر کالاهایی اعمال می‌شد که در زندگی روزمره مردم جایگاه مهمی داشتند.
nnnnراه‌آهن و دگرگونی کشاورزی
nnnn
ساخت مسیر ریلی در برخی مناطق پیامدهایی برای کشاورزی نیز داشت. در بخش‌هایی از شمال کشور، به‌دلیل نگرانی از شیوع مالاریا در محیط‌های مرطوب، محدودیت‌هایی برای کشت برنج در مجاورت کارگاه‌های راه‌آهن اعمال شد و تعدادی از کشاورزان ناچار شدند زمین‌های خود را واگذار کنند یا به نیروی کار پروژه تبدیل شوند.
در مقابل، پس از بهره‌برداری از راه‌آهن، امکان انتقال سریع‌تر محصولات کشاورزی میان مناطق مختلف کشور فراهم شد. برنج، مرکبات، غلات و دیگر محصولات با سرعت و امنیت بیشتری به بازارهای دوردست می‌رسیدند و شبکه توزیع مواد غذایی نسبت به گذشته کارآمدتر شد.
ایستگاه‌ها؛ فراتر از محل توقف قطار
nnnn
تأثیر راه‌آهن تنها به جابه‌جایی کالا محدود نبود. در اطراف ایستگاه‌ها، هتل‌های کوچک، چایخانه‌ها، قهوه‌خانه‌ها و بازارهای محلی شکل گرفتند. روستاییان محصولات خود را برای فروش به این مراکز می‌آوردند و ایستگاه‌ها به فضاهایی برای تبادل اقتصادی و اجتماعی تبدیل شدند.
حتی در دوران ساخت پروژه نیز، در اردوگاه‌های کارگری، چایخانه‌ها و فروشگاه‌های کوچک برای کارگران ایرانی و مهندسان خارجی ایجاد شده بود. پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد که پس از پایان عملیات ساختمانی، برخی از کارگران، به‌ویژه در مناطقی مانند لرستان، به دلیل از دست دادن شغل، در اطراف ایستگاه‌ها به امید دریافت غذا یا کمک مالی از مسافران حضور می‌یافتند؛ موضوعی که نشان می‌دهد ایستگاه‌های راه‌آهن به کانون‌های مهم معیشتی و اجتماعی تبدیل شده بودند.
چایخانه‌های راه‌آهن و استمرار یک فرهنگ
nnnn
در تهران نیز فضای پیرامون ایستگاه راه‌آهن به تدریج میزبان چایخانه‌ها و قهوه‌خانه‌های متعددی شد. «قهوه‌خانه سنتی آذری» که از سال ۱۳۲۷ در نزدیکی میدان راه‌آهن تهران فعالیت می‌کند، نمونه‌ای شناخته‌شده از تداوم این فرهنگ است. این مکان‌ها تنها محل نوشیدن چای یا صرف غذاهای ساده نبودند؛ بلکه نقش مهمی در شکل‌گیری روابط اجتماعی، استراحت مسافران و انتقال فرهنگ شفاهی ایفا می‌کردند.
nnnnمیراثی که هنوز ادامه دارد
nnnn
راه‌آهن سراسری ایران امروز نیز در جابه‌جایی غلات، میوه، مواد غذایی و توسعه گردشگری ریلی نقش مهمی دارد. بسیاری از ایستگاه‌ها همچنان محل عرضه خوراک‌های محلی هستند و سفر با قطار فرصتی برای آشنایی با تنوع غذایی مناطق مختلف ایران فراهم می‌کند.
راه‌آهن سراسری ایران فقط روایت ریل‌هایی از آهن و فولاد نیست؛ داستانی است از اینکه چگونه یک پروژه ملی می‌تواند بر سفره مردم، بازارهای محلی، فرهنگ چایخانه‌ها و شیوه زندگی روزمره جامعه اثر بگذارد؛ اثری که همچنان در حافظه تاریخی و فرهنگی ایران باقی مانده است.
تاریخ راه‌آهن تنها روایت پیشرفت صنعتی نیست. این پروژه در کنار دستاوردهای فنی و اقتصادی، هزینه‌های اجتماعی گاه نامطلوبی نیز داشت؛ از فشار مالی ناشی از مالیات بر اقلام خوراکی گرفته تا تغییر الگوهای معیشت در برخی مناطق. همین موضوع، راه‌آهن سراسری ایران را به نمونه‌ای دوگانه از پیوند میان زیرساخت، اقتصاد، فرهنگ و خوراک تبدیل کرده است؛ میراثی به شیرینی قند و تلخی چای.
گردآوری یادداشت: حمیرا محب علی- محمدآرمان یوسفی
nnnnهمچنین درباره راه آهن ایران، مطلب زیر را از همین سایت بخوانید:
نگاهی به کتاب ایران در حرکت
منابع اصلی:
- n
- قانون اجازه انحصار دولتی قند و چای (مصوب ۹ خرداد ۱۳۰۴)، موجود در پایگاه‌های قوانین ایران. nnnn
- Mikiya Koyagi، Iran in Motion: Mobility, Space, and the Trans-Iranian Railway (Stanford University Press, ۲۰۲۱) و مقاله «The Vernacular Journey: Railway Travelers in Early Pahlavi Iran, 1925–50» در International Journal of Middle East Studies (۲۰۱۵). nnnn
- پرونده ثبت یونسکو (Nomination Text و اسناد رسمی در whc.unesco.org/en/list/1585). nnnn
- https://rogerfarnworth.com/2020/03/24/railways-in-iran-part-2-the-1910-to-1945/ n
