آیا «حرا» تحمل تهدید را دارد؟

آرمانان- وقتی صحبت از امنیت غذایی است، ذهن اغلب به سمت مزارع کشاورزی، باغ‌ها یا دامداری‌ها می‌رود؛ اما در سواحل جنوبی ایران، جنگل‌هایی وجود دارند که بدون تولید مستقیم محصولات کشاورزی، سهمی اساسی در تأمین غذای انسان‌ها دارند. جنگل‌های حرا یا مانگروها، یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های طبیعی تولید آبزیان به شمار می‌روند و نقش آن‌ها در پایداری محیط زیست دریایی، با شواهد علمی گسترده ثابت شده است. ویژگی منحصربه‌فرد جنگل‌های حرا، شبکه پهناور ریشه‌های هوایی آن‌هاست. ریشه‌ها‌ی متراکم درختان زیبای حرا پناهگاهی آرام، سرشار از مواد مغذی و تا حدودی ایمن در برابر شکارچیان ایجاد می‌کنند؛ که می‌تواند برای تخم‌ریزی، رشد و تغذیه اولیه بسیاری از گونه‌های ماهیان، میگوها، خرچنگ‌ها و نرم‌تنان محیطی مناسب باشد. به همین دلیل، پژوهشگران از جنگل‌های حرا با عنوان «زیستگاه‌های پرورش آبزیان» یاد می‌کنند. بسیاری از گونه‌های تجاری و اقتصادی آبزیان، پیش از ورود به آب‌های آزاد، بخشی از چرخه زندگی خود را در این اکوسیستم سپری می‌کنند. بنابراین سلامت جنگل‌های حرا، مستقیماً بر پایداری ذخایر شیلات و میزان صید در آینده اثر می‌گذارد.

بر اساس تعریف سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، امنیت غذایی تنها به معنای وجود غذا در یک محیط نیست، بلکه به دسترسی پایدار همه افراد به غذای کافی و سالم اشاره دارد. جنگل‌های حرا از چند مسیر این امنیت را تقویت می‌کنند:
جنگل‌های حرا با حفظ زیستگاه آبزیان، به افزایش تولید ماهی، میگو و سایر منابع پروتئینی کمک می‌کنند.
آن‌ها معیشت ماهی‌گیران و خانواده‌هایی که در حاشیه جنگل زندگی می‌کنند را حفظ و توان اقتصادی آن‌ها برای تأمین غذا را افزایش می‌دهند و با تثبیت رسوبات، کاهش فرسایش ساحلی و بهبود کیفیت آب، پایداری منابع غذایی دریایی را تضمین می‌کنند. به همین دلیل، تخریب جنگل‌های حرا تنها یک خسارت محیط‌زیستی نیست؛ بلکه تهدیدی برای امنیت غذایی و اقتصاد جوامع ساحلی نیز محسوب می‌شود.

از ریشه های حرا تا سفره های ما

شاید هنگام خرید ماهی یا میگو از بازارهای جنوب کشور، کمتر کسی به این فکر کند که بخشی از این آبزیان، نخستین روزها و ماه‌های زندگی خود را در میان ریشه‌های درهم‌تنیده جنگل‌های حرا سپری کرده‌اند. ریشه‌هایی که مانند دیواری طبیعی، آبزیان را از جریان‌های شدید آب و تهدید شکارچیان محافظت می‌کنند و محیطی سرشار از مواد مغذی برای رشد آبزیان فراهم می‌آورند. زیست‌شناسان دریایی معتقدند جنگل‌های حرا یکی از مهم‌ترین «مهدهای پرورش» آبزیان در جهان هستند. بسیاری از گونه‌های ارزشمند ماهیان، میگوها، خرچنگ‌ها و برخی نرم‌تنان، بخشی از چرخه زندگی خود را در این اکوسیستم می‌گذرانند و پس از رسیدن به مرحله بلوغ، وارد آب‌های آزاد می‌شوند. به همین دلیل، سلامت جنگل‌های حرا ارتباط مستقیمی با پایداری ذخایر شیلات و میزان صید در آینده دارد.

این ارتباط در نهایت بر سفره مردم نیز اثر می‌گذارد. هرچه اکوسیستم‌ حرا سالم‌تر و گسترده‌تر باشد، ظرفیت طبیعی دریا برای تولید آبزیان افزایش می‌یابد و منابع غذایی دریایی پایدارتر باقی می‌ماند. برعکس، تخریب این جنگل‌ها می‌تواند زنجیره‌ای از پیامدها را به دنبال داشته باشد؛ از کاهش محل‌های تخم‌ریزی و مکان های رشد آبزیان گرفته تا افت ذخایر شیلات، کاهش صید، افزایش هزینه‌های صیادی و در نهایت، کاهش دسترسی مصرف‌کنندگان به منابع پروتئینی باکیفیت.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم ماهی، میگو و دیگر محصولات دریایی از مهم‌ترین منابع پروتئین باکیفیت، اسیدهای چرب امگا ۳، ید، آهن، روی و ویتامین D به شمار می‌روند و نقش مهمی در سلامت قلب و عروق، رشد کودکان، عملکرد مغز و پیشگیری از سوءتغذیه دارند. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد(FAO) حفاظت از زیستگاه‌های ساحلی مانند جنگل‌های حرا را بخشی از راهبرد جهانی تقویت امنیت غذایی و تغذیه پایدار در جهان می‌داند.

در سواحل جنوبی ایران، این پیوند به‌خوبی قابل مشاهده است. جوامع محلی هرمزگان و سواحل مکران در سیستان و بلوچستان، سال‌هاست که معیشت خود را بر پایه منابعی بنا کرده‌اند که حرا در حفظ آن‌ها نقش اساسی دارد. بنابراین، حفاظت از این جنگل‌ها تنها حفاظت از چند هزار هکتار پوشش گیاهی نیست؛ بلکه حفاظت از زنجیره‌ای است که از ریشه‌های حرا آغاز می‌شود و به سفره خانواده‌های ایرانی می‌رسد.

40 روستا در همسایگی حرا

ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا که در سال ۱۹۷۶ در برنامه «انسان و کره مسکون» یونسکو ثبت شد، تنها یک منطقه حفاظت‌شده نیست؛ بلکه محل زندگی جوامع محلی نیز هست. بر اساس اطلاعات رسمی یونسکو، ۴۰ روستا در محدوده ذخیره‌گاه زیست کره‌حرا قرار دارند: ۱۳ روستا در بخش جنوبی جزیره قشم و ۲۷ روستا در ساحل شمالی جزیره. بخش مهمی از معیشت این روستاها به صیادی و بخصوص صید سنتی، حمل‌ونقل دریایی، گردشگری طبیعت‌محور و فعالیت‌های وابسته به اکوسیستم حرا وابسته است.
این موضوع نشان می‌دهد که حفاظت از جنگل‌های حرا، صرفاً حفاظت از یک زیستگاه طبیعی نیست؛ بلکه حفاظت از امنیت غذایی، اشتغال و شیوه زندگی مردم این منطقه نیز است.

حرا، مادر مهربان دریا

در سال‌های اخیر، نگاه جهانی به جنگل‌های حرا تغییر کرده است. این اکوسیستم‌ها دیگر تنها به‌عنوان زیستگاهی ارزشمند برای گونه‌های گیاهی و جانوری شناخته نمی‌شوند، بلکه بخشی از زیرساخت‌های طبیعی امنیت غذایی، حفاظت از سواحل، ذخیره کربن و توسعه پایدار هم به شمار می‌روند.
جنگل‌های حرا تنها مجموعه‌ای از درختان مقاوم به شوری آب نیستند، بلکه یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های زیستی خلیج فارس به شمار می‌آیند. ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا که در فهرست یونسکو ثبت شده، بیش از ۲۰۶ هزار هکتار وسعت دارد که حدود ۷۶ هزار هکتار آن پهنه‌های دریایی و نزدیک به ۱۳۰ هزار هکتار آن عرصه‌های خشکی را در بر می‌گیرد. این اکوسیستم، زیستگاه دست‌کم ۱۱۱ گونه پرنده و ۱۶ گونه پستاندار است و پژوهش‌ها نشان می‌دهد 115 گونه، متعلق به 57 خانواده از ماهیان بخشی از چرخه زندگی خود را در میان ریشه‌های حرا سپری می‌کنند؛ به همین دلیل از این جنگل‌ها به عنوان «مهد پرورش آبزیان» یاد می‌شود.

همچنین در جنگل‌های مانگروی ایران تاکنون بیش از ۱۰۷ گونه ماهی، حدود ۱۰۰ گونه پرنده دریایی و ساحلی، ۶ گونه میگو، ۱۰ گونه خرچنگ، ۵ گونه مار دریایی و ۲ گونه لاک‌پشت دریایی ثبت شده است.
این آمارها نشان می‌دهد هرگونه آسیب به جنگل‌های حرا تنها به از بین رفتن چند درخت محدود نمی‌شود، بلکه امنیت زیستی، ذخایر شیلاتی، تنوع زیستی و در نهایت معیشت جوامع ساحلی را نیز با تهدیدی جدی روبه‌رو می‌کند.
شاید بهترین توصیف این باشد که حرا تنها مجموعه‌ای از درختان نیست؛ حرا مادر مهربان دریاست.
حفاظت از حرا، سرمایه‌گذاری بر آینده شیلات، امنیت غذایی، اقتصاد جوامع ساحلی و میراث طبیعی ایران است. همه این‌ها ذهن را به یک چالش اساسی فرا می‌خواند: آیا حرا تحمل تهدید را دارد؟!

تهدیدهای حرا؛ اعدادی که هشدار می‌دهند

مطالعات علمی نشان می‌دهد جنگل‌های حرا در شمال خلیج فارس با روندی نگران‌کننده از تخریب، روبه‌رو هستند. بررسی تصاویر ماهواره‌ای ۱۹۸۹ تا ۲۰۲۱ نشان می‌دهد مساحت جنگل‌های حرا در ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا کاهش یافته و هم‌زمان وسعت اراضی برهنه و پهنه‌های جزر و مدی که افزایش پیدا کرده است؛ نشانه‌ای از افت یکپارچگی زیستگاه و تشدید فشارهای انسانی است. پژوهش دیگری که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، هشدار می‌دهد که ۳۵٫۴۳ درصد از جنگل‌های حرا اکنون در معرض تخریب با شدت پایین قرار دارند، اما در صورت تداوم روند کنونی، ۳۳٫۳۳ درصد از این عرصه‌ها به محدوده تخریب با شدت بالا منتقل خواهند شد. از سوی دیگر، پژوهش‌های اولویت‌بندی مخاطرات محیطی در هرمزگان ۳۴ عامل تهدیدکننده را برای جنگل‌های حرا شناسایی کرده‌اند که در میان آن‌ها نشت نفت از شناورها، توسعه بنادر و سازه‌های ساحلی، فرسایش سواحل، کاهش حقابه‌های طبیعی، تغییر الگوی بارش و افزایش شوری آب از مهم‌ترین عوامل محسوب می‌شوند.
توسعه بی‌رویه سواحل، آلودگی‌های نفتی، تغییرات اقلیمی، افزایش شوری آب، ساخت‌وسازهای ساحلی و برخی فعالیت‌های ناپایدار آبزی‌پروری، از مهم‌ترین تهدیدهای پیش روی جنگل‌های حرا هستند. ادامه این روند می‌تواند ظرفیت تولید طبیعی آبزیان را کاهش داده و در بلندمدت، امنیت غذایی مناطق ساحلی را با چالش مواجه کند.

پرونده بازِ جنگ

در کنار همه این عوامل مخرب، حملات جنگ اخیر به برخی اهداف در جنوب ایران، نگرانی‌های تازه‌ای درباره آینده جنگل‌های حرا ایجاد کرده است.
کارشناسان هشدار می‌دهند که حتی یک آلودگی نفتی محدود نیز می‌تواند با پوشاندن ریشه‌های تنفسی درختان؛ اکوسیستم مانگرو، زیستگاه آبزیان و در نهایت امنیت غذایی جوامع ساحلی را در بلندمدت تحت تأثیر قرار دهد.
لازم به ذکر است تا زمان نگارش این گزارش(9 مرداد1405)، چندان ارزیابی رسمی یا مطالعه علمی منتشر نشده است که بتواند خسارت احتمالی به جنگل‌های حرا در جنگ ایران (اسفند 1404 تا زمان انتشار این گزارش) را به دقت توضیح دهد.
هیچ گزارش رسمی از سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران هم تا تاریخ انتشار این گزارش درباره میزان دقیق خسارت واردشده به جنگل‌های حرا منتشر نشده است.
یونسکو نیز چندان ارزیابی جدیدی درباره ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا منتشر نکرده است اما نگرانی‌هایی بر اساس تحلیل تصاویر ماهواره‌ای و احتمال رسیدن آلودگی نفتی به ذخیره‌گاه زیست‌کره وجود دارد که برای تعیین ابعاد واقعی آن، انجام ارزیابی‌های میدانی ضروری است.
همچنین، چندان مقاله علمی داوری‌شده‌ای که پس از حادثه، میزان خسارت واقعی به جنگل‌های حرا را مستند کرده باشد، منتشر نشده است اگرچه در یک گزارش از نشریه گاردین که در تاریخ سه‌شنبه ۷ آوریل ۲۰۲۶ (۱۸ فروردین ۱۴۰۵) منتشر شد به این موضوع اشاره‌ای شده است.

گزارش تکمیلی در 21 مرداد 1405

دو هفته پس از انتشار گزارش بالا، نگرانی‌های مطرح‌شده درباره تهدید جنگل‌های حرا، رنگ واقعی‌تر به خود گرفت. لکه‌های نفتی گسترده در سواحل جنوبی جزیره قشم مشاهده شد و به‌سرعت به محدوده جنگل‌های حرا در نزدیکی روستای نقاشه رسید. تصاویر منتشرشده، پهنه‌هایی از نفت سیاه و غلیظ را در امتداد سواحل و در میان درختان مانگرو نشان می دهد.

مقامات محلی محیط‌زیست و منابع طبیعی در قشم، ورود آلودگی را تأیید و از آغاز عملیات پایش و پاکسازی خبر دادند. با این حال، منشأ دقیق این لکه‌های نفتی همچنان در دست بررسی است و گمانه‌ها آن را به حملات به تأسیسات یا شناورهای نفتی در پی درگیری‌های منطقه‌ای نسبت می‌دهند. کارشناسان بین‌المللی نیز این حادثه را یکی از جدی‌ترین تهدیدات اکولوژیک برای این ذخیره‌گاه از زمان جنگ خلیج فارس ارزیابی کرده‌اند. این رویداد، زنگ خطری جدی را برای آینده این اکوسیستم ارزشمند و معیشت جوامع وابسته به آن به صدا درآورده است. آلودگی نفتی برای حرا بسیار خطرناک است چون ریشه‌های تنفسی (پنوماتوفور) را می‌پوشاند، تنفس درخت را مختل می‌کند و سموم را وارد رسوبات می‌کند. تجربه جنگ خلیج فارس در دهه ۱۹۹۰ هم نشان داد که آسیب نفتی به مانگروها می‌تواند طولانی‌مدت باشد.
با این حال، هنوز نمی‌توان گفت کل ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا نابود شده یا حتی آسیب گسترده دیده؛ اطلاعات دقیق و رسمی محدود است و عملیات پاکسازی هم شروع شده است…

شاید این گزارش ادامه داشته باشد …
به امید حالِ خوبِ حرا به دور از جنگ

گردآوری و نگارش: حمیرا محب‌علی- محمدآرمان یوسفی

منابع و مستندات:

UNESCO, Man and the Biosphere (MAB) Programme – Hara Biosphere Reserve و اسناد شبکه جهانی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره.

Dehghani, M. et al. Study of Fish Mangrove Communities and Comparison of Traditional Fisheries Methods in Hara Biosphere Reserve. Marine Biodiversity Records, Cambridge University Press.

Hashemi, S.H. The Assessment of Major Fish Population Structure in Hara Biosphere Reserve (Hormozgan Province)، رساله دکتری.

Sobhani, P. & Danehkar, A. Spatial-temporal Changes in Mangrove Forests for Analyzing Habitat Integrity: A Case of Hara Biosphere Reserve, Iran. Environmental and Sustainability Indicators.

سازمان حفاظت محیط زیست جمهوری اسلامی ایران، گزارش‌ها و اطلاعات رسمی مربوط به منطقه حفاظت‌شده و ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا.